Zanimljivosti

Plata, pojam, vrste – svi pojmovi na jednom mjestu

U današnje vrijeme plata ili zarada predstavlja pravo zaposlenog i obavezu poslodvca, koja se utvrđuje zakonom, normativnim aktom i ugovorom o radu. Zarada se stiče radom i treba da bude odgovarajuća radu koji zaposleni obavlja. Ovo je jedno od osnovih individualnih prava. Određenu naknadu u vidu zarade i drugih primanja zaposleni ostvaruje tako što svoju radnu snagu stavlja na raspolaganje poslodavcu, samim tim zadovoljava svoje potrebe i potrebe porodice. Plata se stiče radom, što znači da neko ko je u radnom odnosu, a ne radi ne može ostvariti pravo na zaradu. Nažalost u državama sa enormono velikim stepenom korupcije i poremećenih odnosa, to često nije slučaj, međutim to već izlazi iz okvira ovog rada. Pored osnovnog prava, prava na zaradu, zakonodavac je propisao i odredbu koja predstavlja pravilo da poslodavac za isti rad mora zaposlenom plaćati istu zaradu (ista zarada za isti rad kod istog poslodavca). Ovo pravilo obavezuje samo istog poslodavca, kod različitih poslodavaca poslovi se različito vrednuju i to uslovljava konkurencija. Te razlike ne bi smejele biti drastične pošto su granskim kolektivnim ugovorom određena okvirna vrednovanja pojedinih poslova. Što se tiče vrjednovanja rada najčešći slučaj u zakonu je da je rad iste vrijednosti, rad za koji se zahtijeva isti stepen stručne spreme, ista radna sposobnost, odgovornost, a to se odnosi na fizički i intelektualni rad. Princip „za isti rad, ista zarada kod istog poslodavca“ je najčešće zakonom strogo postavljena kluzula i ukoliko se ne poštuje za posljedicu najčešće ima ništavnost. Ništavnost utvrđuje nadležni sud, takav ugovor o radu se stavlja van snage, a zaposleni dobija naknadu štete. Nadalje, moramo znati da u praksi postoje različiti tipovi zarade – plate koji su međusobno vezani uzročno posljedičnim vezama. Tako imamo svima nama okvirno poznate pojmove neto i bruto plata. Bruto i neto plata osnovni su pojmovi vezani za plate radnika. Nažalost u toku izrade ovog rada smo se uvjerili u praksi da vrlo mali broj ljudi zna reći što predstavlja bruto iznos, a još manji broj zna kako se taj iznos na kraju pretvori u neto. Svima je poznato da je neto plata ono što zaposleni primi za obavljeni rad ili vrijeme provedeno na radu. Takođe bruto plata je iznos koji je zbir neto plate i doprinosa koji se plaćaju iz zarade. Dakako u toj razlici između bruto i neto se krije čitav penzioni, zdravstveni i socijalni sistem i stvari ni malo nisu crno – bijele kako se to velikoj većini nezinteresovanih građana čini. Dakle bruto plata je iznos na koji se obračunava penziono, porezi i prirez.

 

 

U računovodstvenim terminima se još koriste i termin bruto,  i to je taj građanima mistični veliki iznos koji stoji na vrhu platne liste, a nikada na izvodu tekućeg računa. Međutim, na platnoj listi ima i jedan veći iznos, računovodstvenim terminom nazvan bruto2. Ovaj iznos koji smo nazvali bruto2 je iznos kojeg u suštini poslodavac mora obezbijediti, zaraditi da bi radniku na kraju došla neto plata. Drugim rječima bruto2 je ukupni trošak zaposlenja po radniku u nekoj firmi. Prosto, sa stanovništva poslodavca, kako velika većina njih voli reći bruto2 je minimalni iznos koji radnik mora stvoriti radom u firmi da bi firma bila na finansijskoj nuli sa tim radnikom, matematički jeste tako da ako firma ne stvori taj novac za bruto2 platu dolazi do gubitka za firmu. Ako firma nema kapitala s kojim može pokriti razliku do bruto2 plate ona ima momentalni gubitak i postaje nelikvidna (ne može izvršavati financijske obveze). Dakako, na terenu u našem okruženju stvari nisu samo matematičke već postoje razne „tehnike“ kojima se služe današnji poslodavci, no to izlazi iz okvira ovog rada i dobija neku ekonomsko – sociološku dimezniju.

Nasuprot terminu bruto kao što smo gore naveli postoji neto plata i to je novac koji radnik prima na kraju na svoj račun. To nije iznos radnikovog rada, već je to kao što smo vidjeli bruto2, ali razlika između bruto2 i neto mora da se podijeli sa državom i to je nepobitna činjenica koja nažalost u našem okruženju izaziva negodovanje kod ljudi, te je to možda razlog gore navedene informacije da većina ljudi i ne želi da nauči bruto – neto račun. Sve ovo je dakako donekle razumljivo jer plata je osnovni element koji utiče na učinak pojedinca u organizaciji kao dio sistema nagrađivanja. U našim uslovima, kada tržišni sistem, tj. sistem konkurencije još uvijek nije u punom smislu zaživio, moglo bi se reći da plata predstavlja ne samo osnovni dio sistema nagrađivanja, nego i njegov najznačajniji dio.

Osnovna plata se određuje na osnovu uslova potrebnih za rad na poslovima za koje je zaposleni zaključio ugovor o radu i vremena provedenog na radu. Uslovi za pojedina radna mjesta se utvrđuju opštim aktom (Pravilnikom o organizaciji i sistematizaciji) i ugovorom o radu. To su stručna sprema, radno iskustvo, radna sposobnost, određena znanja i vještine i drugi uslovi koji su potrebni za uspešno obavljanje poslova na konkretnom radnom mjestu. Na osnovnu platu direktno utiče vrijeme provedeno na radnom mjestu, jer ako je zaposleni na poslu proveo pola radnog vremena njegova zarada će biti duplo manja. U zakonima i kolektivnim ugovorima koji tretiraju ovaj pojam možemo pronaći da se navodi da je osnovna zarada za najjednostavniji posao u posebnim kolektivnim ugovorima i kod poslodavca ugovora se za period koji ne može biti duži od šest mjeseci i u iznosu koji ne može biti niži od prethodno utvrđenog iznosa. U praksi, izučavajući ovu materiju smo u različitim državama sreli različite modele računanja osnovne zarade. Imamo primjere gdje se osnovna zarada računa kao proizvod cijene rada i radnih sati ( osnovna zarada = cijena rada X radni sati ) pri čemu su: cijena rada – iznos koji zaposleni prima za sat svog rada,  radni sati – broj ostvarenih radnih sati. Dakako u realnosti ovo nije samo jednostavni prost rečun jer nema svaki mjesec isti broj radnih dana, što zbog različitog broja vikenda, što zbog pojave prazničnih dana, ili recimo noćni rad, prekovremeni rad, ali to već spada u posebne vrste naknade. Pored ovog načina obračuna osnovne plate u praksi se mogu sresti primjeri obračuna gdje se keficijent radnog mjesta množi sa osnovicom organizacije, organa uprave, preduzeća u kojem zaposelni ima radni odnos ( osnovna plata = koeficijent X osnovica ). Takođe ova osnovica može biti definisana kolektivnim ugovorom pregovaračkom tehnikom kao što je trenutno u državnoj službi u BiH, a može se definisati da je osnovica u stvari osnovna zarada za najjednostavniji posao, što znači da je po logici stvari tada koeficijent za taj najjednostavniji posao u stvari jedinica. Ono što još možemo pronaći u zakonima u državama, kako kod nas ili okruženju u pogledu poimanja pojma osnovna zarada je da se navodi kako  osnovna zarada zaposlenog se ugovara ugovorom o radu, u iznosu koji ne može biti niži od osnovne zarade utvrđene u kolektivnom ugovoru kod poslodavca, odnosno od osnovne zarade za karakteristične poslove utvrđene u posebnom kolektivnom ugovoru.  Zarada zaposlenog određuje se na osnovu osnovne zarade utvrđene u kolektivnom ugovoru kod poslodavca i obima i kvaliteta obavljenog posla, u odnosu na utvrđene normative i standarde rada, odnosno utvrđene programe rada. Bez obzira koji zakon posmatrali, bitna informacija je da je osnovna plata u stvari samo dio neto plate bez dodanih odgovarajućih naknada.

Prikaži više

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Close